RENESANS - podsumowanie epoki

Człowiekiem jestem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce

- Terencjusz -

WSTĘP DO EPOKI, TERMINOLOGIA

Szkoła ateńska, aut. Rafaello Santi

Renesans, czyli od francuskiego renaissance, oznaczającego dosłownie odrodzenie, to epoka następująca po średniowieczu a przed barokiem. Przypada na XV i XVI wiek (od 1492r. - odkrycie Ameryki przez Kolumba), a jej kolebką były Włochy. Należy jednak pamiętać, że w tymże kraju odrodzenie pojawiło się znacznie wcześniej niż w innych miejscach na świecie, a Włochy także wcześniej weszły w okres manieryzmu, czyli w czas przejścia z renesansu w barok.

Renesans to odrodzenie kultury antycznej, która została zaniedbana w czasach średniowiecza. Artyści tej epoki często sięgali ad fontes (tj. do korzeni) starożytności, do Platona, Horacego i Homera; odkrywali nie tylko świat ale i człowieka. To jego stawiano w centrum uwagi – antropocentryzm - a nie Boga, jak było dotąd (teocentryzm).

Terminem nieodłącznie związanym z renesansem, czyli Złotym Wiekiem w kulturze, będzie humanizm (łac. humanus – ludzki). Jest to prąd umysłowy zawarty w literaturze i filozofii, który oznacza poszukiwanie i rozwijanie tradycji starożytnej wiedzy o człowieku. Określenie to służyło też do nazwania ludzkiej sprawności i zdolności twórczej – mówiono, że tylko poprzez zrozumienie wewnętrznych przeżyć można poznać ludzką naturę (F. Petrarka). Błędne jest jednak skojarzenie humanizmu tylko z literaturą i sztuką. Studia humanistyczne obejmowały także retorykę, etykę polityki, prawo, medycynę, a przede wszystkim – gramatykę. Humanista to człowiek wykształcony i wszechstronny, który posługuje się starożytną łaciną i greką, oraz taki, który potrafi korzystać z życia (carpe diem). Zalicza się do nich m.in. Jana Kochanowskiego i Erazma z Rotterdamu.

Humanizm był elitarny, bo charakteryzował się wytwornością języka i erudycją, oraz egalitarny (popularny), bo oceniał ludzi nie wedle ich urodzenia czy stanu, ale wedle wiedzy i wykształcenia.

Inne pojęcia związane z renesansem i humanizmem to poeta doctus tj. poeta wykształcony, oraz poeta laureatus tj. poeta nagrodzony. Zarówno jeden jak i drugi tytuł jest używany, jeśli wspomina się o Janie Kochanowskim.

Renesans z pewnością byłby zupełnie inną epoką, gdyby nie reformacja Kościoła Katolickiego. W 1517r. na drzwiach kościoła w Wittenberdze Marcin Luter przybił 96 tez przeciwko odpustom. Krytykował on Kościół, mówił, że nadużywa swoich przywilejów. Doprowadziło to do rozłamu i utworzeniu się nowych gałęzi chrześcijaństwa: protestantyzmu, anglikanizmu, arianizmu (bracia polscy), antytrynitaryzmu czy kalwinizmu.

Ważną rolę w epoce odegrało także wynalezienie druku, co umożliwiło rozwój edukacji i szybszy przepływ nowych, renesansowych ideologii. Był to czas odkryć geograficznych i naukowych (Kolumb, Kopernik), rozwoju publicystyki i malarstwa – to odrodzeniowe dzieli się na północne (niderlandzkie) i południowe (włoskie). W Polsce mecenaską kultury była Bona Sforza.

Do najbardziej znanych malarzy należą: Leonardo da Vinci, Michał Anioł, Rafael Santi, Sandro Botticelli. Przykładami dzieł m.in. Anioła i Botticelliego są freski w Kaplicy Sykstyńskiej.

JAN KOCHANOWSKI

Był jednym z najwybitniejszych polskich pisarzy. Tworzył po łacinie i po polsku, wyróżniony tytułem poety doctus i poeaty laureatus. Terminem Juwenalia określa się jego wiersze z okresu młodości. Jego utwory poruszają różnorodne dziedziny życia, są harmonijne, są wyznacznikiem polskiego renesansu. Kochanowski bardzo często inspirował się antyczną twórczością, szczególnie Horacym. Podobnie jak on odrzucał dobytek i dobra materialne, samemu ciesząc się z dobrej starości i prosząc Boga o zdrowie i błogosławieństwo; charakteryzuje się skromnością i brakiem zazdrości (“Na dom w Czarnolesie”).

Jego twórczość dzieli się na trzy okresy: padewski (na uniwersytecie w Padwie), dworski (na dworze króla Zygmunta Augusta) i czarnoleski.

Był twórcą fraszek, czyli krótkich, humorystycznych, filozoficznych utworów o charakterze refleksyjnym (“Na lipę”, “Na zdrowie”, “Na dom w Czarnolesie”), pieśni [hymnów] (“Czego chcesz od nas, Panie?”, “Pieśń świętojańska o Sobótce”), trenów (liryka funeralna = liryka żałobna), tragedii (pierwszy polski dramat “Odprawa posłów greckich”) oraz tłumaczeń (Psałterz Dawidowy).

Kochanowski stworzył kilka wzorców parenetycznych w swoich utworach, to znaczy, że stworzył wzorce do naśladowania. W “Odprawie posłów greckich”, dramacie o charakterze patriotycznym i dydaktycznym, wzorowanym na antycznej tragedii, przedstawił parenezę dobrego władcy. Według Kochanowskiego powinien on być sprawiedliwy, dobry dla ludu, pokorny i poniżej Boga. W tym samym tekście przedstawił także wzorzec patrioty. Parenezę dworzanina ukazał we fraszce “O doktorze Hiszpanie” (pijaństwo), a tę szlachcica, ziemianina w “Pieśni świętojańskiej o Sobótce”.

Kochanowski bardzo często poruszał kwestie patriotyczne w swoich utworach. W Pieśni V – Pieśni o spustoszeniu Podola (po najeździe Turków) apeluje do Polaków, posługując się retoryką [tj. sztuką pięknego mówienia]. Chce wzbudzić w mężczyznach złość poprzez przywołanie obrazu prześladowań bezbronnych kobiet i dzieci. Wie, że w Polsce dzieje się źle, ale wie również, że

“Nową przypowieść Polak sobie kupi,

że i przed szkodą i po szkodzie głupi”

Podkreśla problemy, jakie pojawiają się w państwie polskim (szlachta, pospolite ruszenie), i razem z innymi poetami próbuje apelować do rozsądku Polaków. Co, jak wiadomo, skończyło się rozbiorami kraju.

W utworach Kochanowskiego bardzo często pojawia się motyw snu czyli oniryzm. Szczególnie jest on wykorzystywany w Trenach, których podmiotem lirycznym jest alter ego poety. Treny Kochanowski napisał po śmierci swojej ukochanej córki – Urszulki. Ukazuje w nich ból po stracie bliskiej osoby, jednocześnie często wykorzystując motywy z filozofii czy dorobku antycznego. 

WILLIAM SHAKESPEARE

William Szekspir był nie tylko pisarzem, ale wcześniej też aktorem w trupie teatralnej. To właśnie dzięki temu znał reakcje ludzi i, pisząc dramaty, wiedział, co spodoba się publiczności. Za jego czasów dzięki królowej Elżbiecie w Anglii powstał pierwszy teatr – teatr elżbietański. W swoich dramatach, zwanych szekspirowskimi lub elżbietańskimi, zrywa z zasadą trzech jedności (czasu, miejsca, akcji), z zasadą trzech aktorów na scenie (pojawiają się sceny zbiorowe), z zasadą decorum (pojawiają się sceny śmierci), wprowadza także postaci fantastyczne, wykorzystuje wydarzenia historyczne, nie ma chóru i występuje synkretyzm (pomieszanie) gatunkowy. Bardzo często w tragediach poruszał aspekt psychologiczny, zagłębiał się w psychikę bohaterów i ukazywał swoje zafascynowanie złem.

Szekspir oprócz tragedii pisał komedie, kroniki i sonety do Czarnej Damy. Z jego tekstów bardzo często pochodzą skrzydlate słowa, czyli często przytaczane wypowiedzi, cytaty. Kontynuował on także topos theatrum mundi, czyli teatru świata (“Świat jest teatrem, aktorami ludzie”).

“Makbet” - tragedia V-aktowa, dramat szekspirowski. Czas akcji: średniowiecze. Makbet jest postacią dynamiczną, która przechodzi metamorfozę ze wzorowego męża i rycerza w nieczułego mordercę króla. Czarownice w tragedii spełniają rolę fatum, manipulują Makbetem. Poprzez śmierć jego i Lady Makbet Szekspir pokazał, że za złe czyny czeka kara. Dramat obrazuje człowieka jako z natury dobrego, ale też słabego i uległego.

“Hamlet” - tragedia V-aktowa, dramat szekspirowski, gdzie wykorzystany został topos Kaina i Abla, oniryzm, oraz topos ikaryjski (Hamlet jako marzyciel, idealista). Szekspir skupia się na człowieku i jego psychice – pokazuje rozterki a później szaleństwo Hamleta, ogarniętego chęcią zemsty za zamordowanie jego ojca.

* Hamletyzowanie = stawianie wielu pytań, oskarżanie świata o grzechy i zbrodnie, zdawanie sobie sprawy z własnych niepokoi i trudności z dokonywaniem wyboru, labilność. 

 

INNE POSTACI RENESANSU

Giovanni Pico della Mirandola był renesansowym humanistą, korzystającym z dorobku Platona. Stworzył on odrodzeniową koncepcję człowieka, pisząc o jego godności, mówiąc, że jest on istotą doskonałą, niczym nieograniczoną, stworzoną przez Boga – artystę i kreatora. W renesansie dusza i ciało tworzyły integralną całość.

Nicollo Machiavelli był autorem słynnej maksymy o tym, że cel uświęca środki. Jego najważniejszym dziełem jest “Książę”, w którym przedstawia swój pogląd na etykę i politykę. Mówi o tym, że człowiek może postępować nieetycznie, jeśli cel temu przyświeca, ma być odważny jak lew i chytry jak lis. Zaleca posługiwanie się cynizmem i wykazywanie się brakiem skrupułów – takie zachowanie jest przykładem postawy makiawelistycznej.

Mikołaj Rej nazywany był ojcem piśmiennictwa polskiego. Był zwolennikiem reformacji, autorem przysłowia: Polacy nie gęsi i swój język mają. Jego najsłynniejszym dziełem jest “Krótka rozprawa między panem, wójtem i plebanem” oraz “Żywot człowieka poczciwego”, w którym stworzył parenezę człowieka. Powinien on cieszyć się z darów Boga, zachować umiar (stoicyzm), szanować innych, być pokornym i skromnym, ufać Bogu - tym samym nawiązał do Horacego. Jego styl charakteryzuje się dużą ilością zdrobnień.

Giovanni Boccaccio był twórcą “Dekameronu”, czyli zbioru opowiadań dziesięciu osób (7 kobiet + 3 mężczyzn), zbieranych przez dziesięć dni w czasie epidemii dżumy. Jedną z noweli Dekameronu jest “Sokół”. Tekst ten przedstawia kobietę niezależną od mężczyzny, która sama decyduje o własnym losie.

* sokół noweli – dominujący motyw noweli, będący jej osią kompozycyjną, nabierającą wraz z rozwojem nowych znaczeń. Sokołem noweli w “Sokole” jest sokół, a np. w “Katarynce” (B. Prus) katarynka.

Innymi pisarzami renesansu byli również:

• Klemens Janicki (Janicjusz) – poeta doctus, autor pierwszej polskiej autobiografii “Elegia o samym sobie”;
• Łukasz Górnicki – traktat “Dworzanin polski” jako próba ucywilizowania ludzi;

PUBLICYSTYKA

Do renesansowej publicystyki, czyli gatunku literackiego, który przedstawia jakąś sprawę, naświetla ją i komentuje, przez co kształtuje przekonania i gusta odbiorców, należą przede wszystkim kazania, rozprawy i traktaty. Mają one charakter patriotyczny i dydaktyczny.

Piotr Skarga był jezuitą, który stworzył osiem kazań sejmowych, a te nigdy nie zostały wygłoszone. Pisząc je, próbował ratować Rzeczpospolitą przed upadkiem i propagował reformy. Skarga nie był jednak popularny – dopiero trzy epoki później na nowo odkrył go Adam Mickiewicz.

Piotr Skarga w swoich kazaniach “O miłości ku ojczyźnie...” mówił o chorobie państwa jako organizmu. Przedstawia jego wady, tj. szlachtę. Jest mistrzem retoryki, bo swoim stylem trafia do odbiorców. Mówi, że należy kochać – drugą osobę i ojczyznę, przestrzegać prawa, bronić kraju. Wykorzystuje topos matki jako państwa – Polskę trzeba szanować tak, jak się szanuje matkę, oraz topos marynistyczny, porównując Rzeczpospolitą do tonącego okrętu; mówi, że tylko głupi będzie ratował swój dobytek a nie statek.

“O poprawie Rzeczpospolitej” (De republica emendanda) Andrzeja Frycza Modrzewskiego to traktat napisany po łacinie. Frycz Modrzewski był wybitnym przedstawicielem renesansu europejskiego – jego dzieła tłumaczono na różne języki. Pisał o obyczajach, szkole, Kościele (zwolennik reformacji), wojnie, prawie. Mówił, że do edukacji ma prawo każdy, że każdy powinien być równy wobec prawa, a wojnę podzielił na sprawiedliwą (gdy się broni) i niesprawiedliwą (gdy się atakuje). Frycz propaguje nadrzędność prawa nad obyczajami, uczciwość, znajomość tematów, odpowiednie osoby na stanowiskach. Sądzi też, że wybujała chciwość i szalona ambicja prowadzą do złego. 

 

ODRODZENIOWY WIZERUNEK KOBIETY

W średniowieczu kobieta była przedstawiana jako zależna od mężczyzny, słaba. Jej rolą było rodzenie dzieci i nie należało jej oddawać czci – miłość cielesna była tępiona. Dopiero w renesansie ten wizerunek się zmienił, a w erotykach przedstawiono je jako godne pożądania i piękne. Kobiety zaczęły być adorowane przez mężczyzn, pokazane zostały jako ideał, który należy wielbić, ale także przedstawiano je jako manipulantki i osoby niezależne. W związku z tym pojawiał się mizoginizm, czyli nienawiść do kobiet z jednoczesnym ich podziwianiem. Mężczyzna bał się ich i był przez nie zdominowany.

Kanon idealnej, pięknej kobiety stworzył na początku Francesco Petrarka – włoski pisarz, który napisał Sonety do Laury, swojej ukochanej. Sonety można podzielić na te do Laury żywej i te do Laury martwej (miłość platoniczna). Petrarka wykreował Laurę jako donnę angelikę – kobietę-anioł. Wyidealizował swoją ukochaną, a długie, kręcone, blond włosy i jasne oczy stały się wyznacznikiem urody. Pożądane były też panie z włosami w kolorze tycjanowskim, czyli rudym.

William Szekspir także pisał sonety do swojej ukochanej, ale warto dodać, że on kobiety nie idealizował. Tworzył do Czarnej Damy – nieperfekcyjnej, ale przez niego kochanej. 

___________________________________
"Renesans", Jerzy Ziomek, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002 rok 


halska.